Sven Vanderstichelen, tentoonstellingsmaker.

Indien de begrenzing van de werkelijkheid geografisch in kaart gebracht kon worden, dan zou de horizon een ideale referentie zijn. Een referentie als tastbare grens in het voorbijgaan aan de realiteit. Wat kan men verstaan onder mixed realities of gemengde realiteiten? Bestaan er dan realiteiten buiten onze kenbare werkelijkheid? Kunnen we ons een omgeving voorstellen die geen beperkingen oplegt aan onze idealen, dromen en verwachtingen?
Hoe zouden we de wereld moeten voorstellen moest hij enkel steunen op een aaneenschakeling van mathematische coördinaten? De ruimte als een raster van een oneindig aantal posities opgebouwd door het contrast tussen 0 en 1. Niet enkel zouden we kunnen bepalen waar we willen zijn, de technologie zou kunnen meedenken, nadenken, afleiden, wat de beste positie is om een ideaal in na te streven. Technologie zou kunnen bepalen wat de ideale positie zou moeten zijn tot onze verwachtingen.
Hebben we via technologie een mogelijkheid gegenereerd om de wereld en zijn begrenzingen virtueel te hertekenen, te herdefiniëren, de gelaagdheid ervan te analyseren en vervolgens te structureren?

Na «Déjeuner sur l'herbe» in 2006, is «COASTOMIZE! and other Mixed Realities» de tweede editie van de Biënnale Hedendaagse Kunst in de Vlaamse Ardennen. Het Herman De Croo Centrum nodigde me uit om een tentoonstelling te maken met hedendaagse kunstwerken in glas die zou aansluiten bij een internationale overzichtstentoonstelling Romeins glas in het Provinciaal Archeologisch Museum (PAM) in Velzeke. Na enkele weken onderzoek en een paar concrete afspraken werd me duidelijk dat de organisatorische haalbaarheid van een tentoonstelling op verschillende locaties door een aantal praktische struikelblokken in het gedrang kwam.

Het thema 'glas' is een materie die me nochtans onmiddellijk wist te fascineren. Glas is een mengsel van soda, zand en kalk dat wordt verhit tot een materie die door de eeuwen heen zo doorschijnend is geworden als bergkristal. Het werd ontdekt door Romeinse soldaten rond 5000 v Chr. Zij bereidden hun maaltijden in potten die op nitraatblokken stonden. Door de enorme hitte van het vuur smolten de blokken en vermengden ze zich met het zand van het strand. Na afkoeling vormden ze het eerste glas. In ongeveer 100 na Chr. werd pas het heldere glas uitgevonden en toegepast in de belangrijkste gebouwen van Rome. Het is de transparantie van glas, als een doorschijnende filter tussen ruimtes en dat zichtbaar inhoud draagt, die me ertoe heeft aangezet om de tentoonstelling een andere wending te geven.

Starend naar mijn computerscherm zag ik een nieuw soort glas: via technologie keek ik naar een nieuwe ruimte, een virtuele ruimte. Een ruimte die via een energiebron en in samenwerking met nieuwe technologieën en nieuwe media ons onderling verbindt in een oneindig netwerk van informatie en communicatie, met een oneindig aantal inhouden en vormen. Een technologie en een ruimte waar vanzelfsprekend ook een deel van de hedendaagse kunst in haar creatie mee is verweven.

Elke kunst zoekt een medium en een ruimte waarin zij haar vraagstelling omtrent de vorm in kan vertalen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat elke technologische ontwikkeling de kunsten heeft beïnvloed en veranderd. Elke verandering in welk domein ook heeft zijn voor- en tegenstanders. Het zou mij te ver leiden om alle acties en reacties binnen de kunsten in relatie tot het medium te bespreken, het verloop van de kunstgeschiedenis is daar immers getuige van, maar sta me toe er toch enkele van toe uit te lichten.

In de Klassieke Oudheid werd er voornamelijk mondeling gecommuniceerd. Mensen vertelden elkaar verhalen in dezelfde tijd-ruimtelijke context op basis van metriek en rijm. Deze mondelinge programma's werden gebruikt om verhalen te onthouden en door te vertellen. Er kwam veel weerstand toen het schrift werd geïntroduceerd. Socrates stelde dat het schrift vergetelheid teweeg bracht bij hen die het geleerd hadden. Het schrift was niet te vertrouwen daar de mens via vreemde lettertekens van buitenaf, en niet zelf van binnenuit, de dingen integreerde. Het was een niet-interacief medium gebaseerd op eenrichtingsverkeer. Het schrift en de boekdrukkunst hebben in vergelijking met de mondelinge overlevering een marginale rol gespeeld en dat tot in de 20e eeuw. De verplichting van lees- en schrijfonderwijs heeft ervoor gezorgd dat het gedrukte gedachtegoed, met een eigen vorm en inhoudsopbouw, voor de menigte toegankelijk werd.

Op het einde van de 19e eeuw is de beeldende kunst op een even fundamentele manier door een toen nieuwe technologie gewijzigd. De beeldende kunst, die tot dan tot als doel had om de werkelijkheid realiteitsgetrouw weer te geven, was onder invloed van de fotografie genoodzaakt een andere koers te varen. Een beeld van de werkelijkheid kon zogezegd vastgelegd worden op een drager, waardoor de beeldende kunst haar streven naar een realistische nagebootste weergave van de werkelijkheid op het einde van de 19e eeuw, begin 20e eeuw staakte. Vanaf dat moderne moment concentreerden de beeldende kunst zich op de effecten en analyse van onder andere het licht, de materie, de abstractie en de droom met de daaruit ontstane erkende stromingen als bijvoorbeeld het impressionisme, de materiekunst, de abstracte kunst, het surrealisme en de vele andere -ismen. Verder bouwend op de fotografie maakte de spitstechnologie van de jaren ‘30 en ‘40 het mogelijk om bewegende beelden op pellicule vast te leggen en de beeldende kunst opnieuw uit haar lood te slagen. De cultuur werd stilaan een beeldcultuur met nieuwe codes en spelregels om het bewegend beeld binnen de film en videokunst te begrijpen.

De toeschouwer heeft binnen de beeldende kunst amper de tijd gehad om zich aan te passen aan de verschillende technologieën en de daaruit volgende kunststromingen en mengvormen of hij wordt in de jaren ‘60 reeds geconfronteerd met pioniers als Michael Noll, Matt Mullican, William Latham, Yves Netzhammer en Heath Bunting die experimenteren met de computer en een digitale wereld. De Computer Art, Digital Art, Internet Art, Game Art of New Media Art zijn verschillende kunstvormen die gemaakt, bewaard en getoond worden via de computer en sinds eind jaren ‘80 definitief deel uitmaken van het internationale kunstcircuit.

Laten we even stilstaan bij deze relatief nieuwe technologische omgeving. Een zeer opmerkelijk gegeven is dat verschillende computers met elkaar in verbinding kunnen staan en met steeds hogere snelheid grote hoeveelheden data transporteren. Het uitwisselen van vorm en inhoud in een nieuwe netwerkruimte verloopt in een twee- of meerrichtingsverkeer met kunstwerken die steeds minder gerelateerd zijn aan een kunstobject. Dit is zeer belangrijk om mee te nemen in ons discours. Er ontstaat communicatie tussen media onderling en zeer opmerkelijk is de interactie met de toeschouwer. Niet alleen vormen er zich netwerken tussen kunstenaars, kunstwerken en toeschouwers. De nieuwe media krijgen draadloze verbindingen en convergeren op hun beurt met andere media en technologieën zoals de telefonie, radio, televisie, video en kunstvormen zoals bijvoorbeeld schilderijen, beeldhouwwerken en installaties. De toeschouwers staan niet louter meer in een contemplatie voor het kunstwerk, maar gaan er mee in interactie. Toeschouwers worden actor en veranderen zelf het kunstwerk.

De nieuwe technologieën hebben in onze postindustriële informatiemaatschappij een ‘beeld/code' cultuur helpen creëren waarbij mens en machine steeds dichter naar elkaar toegroeien en de manier waarop we cultuur maken, verspreiden, bewaren en eraan participeren grondig verandert. De nieuwe digitale codesystemen in 0 en 1 hebben onze notie van tijd, ruimte, materie, lichaam en interactie zo beïnvloed, dat de hedendaagse kunstenaar op zoek gaat naar nieuwe aangepaste vormen om zijn kunst te vertalen. Wat me naast het twee- of meerrichtingsverkeer binnen de hedendaagse digitale kunst zo verbaast, is dat er kunstwerken worden gemaakt met expliciete geheugens die onze omgeving, acties en interacties registreren. De digitale en virtuele wereld geeft ons de mogelijkheid om via programmacodes realiteit en virtualiteit te vermengen en te laten wisselwerken tot een MIXED REALITY continuüm. Het is aan wetenschappers, techneuten en kunstenaars om te bepalen in hoeverre zij de hybride relatie tussen natuur en cultuur, tussen mens en machine verder willen stimuleren en realiseren.

Beam me up, Scotty!

In België werken zeer veel kunstenaars en collectieven rond New Media Art. Wat opvalt is dat deze onderzoeksgerichte collectieven en kunstencentra onderlinge netwerken hebben gevormd met kunstenaars die zich voornamelijk in het Brusselse kunstenlandschap hebben genesteld in gecodeerde organisaties met namen als FLC, CODE 31, OKNO, LABau, IMAL, CARGO, CONSTANT, FoAM, FOTON, NADINE, ARGOS en anderen die ik vergeet aan te halen, waarvoor mijn excuses. Het is aangenaam om te beseffen dat de meeste van de voor deze tentoonstelling uitgenodigde kunstenaars werkzaam zijn binnen verschillende opgenoemde collectieven, wat deze tentoonstelling zeker niet sluitend maakt, maar hopelijk laat werken als een betekenisvolle sample van de nieuwe media kunst.

"COASTOMIZE! and other MIXED REALITIES" is naast mijn fascinatie voor het glas, ook ontstaan door ‘het toeval'. Toen me de vraag werd gesteld om deze tentoonstelling te maken, was ik toevallig of niet, reeds werkzaam voor het project COASTOMIZE!, een onderzoek naar het nieuwe ruimtebegrip, die realiteit en vitaliteit mixt vanuit een model van een interactieve kust op maat, ondersteund binnen het actieplan wetenschapsinformatie en innovatie van de Vlaamse overheid.

De tentoonstelling is opgebouwd uit enerzijds COASTOMIZE!, een projectteam dat bestaat uit een 15-tal kunstenaars, architecten, wetenschappers en ontwerpers gedreven door de stuwende kracht van Marc Godts en anderzijds other MIXED REALITIES, een selectie van laureaten van het Hoger Instituut voor de Schone kunsten (HISK) die elk binnen hun kunstpraktijk voornamelijk gebruik maken van nieuwe media. Trachten een coherente synthese te maken van de diversiteit aan invalshoeken van deze nieuwe "mixed" media tentoonstelling, zou een ontkrachting zijn van de specificiteit van elke van de tentoongestelde werken. Ik opteer liever om samen met u en een beetje verbeelding een virtuele wandeling te maken.

Het kunstparcours vat aan in het Provinciaal Archeologisch Museum te Velzeke (het PAM). Men wordt er geïntrigeerd door het werk van verschillende kunstenaars. Doorheen het archeologisch museum ontdekt men op verschillende plaatsen de COASTOMIZE!-projectarcheologie. De gedachte om hun werkbeelden en proefinstallaties van de laatste drie jaar tentoon te stellen tussen opgegraven objecten uit het verleden, ontstond vanuit de stelling dat binnen de snel evoluerende context van de nieuwe media alles reeds archeologisch artefact is op het moment van zijn ontstaan. In datzelfde PAM gaan Bart Stolle's kunstwerken letterlijk de confrontatie aan met het concept van de nieuwe media zelf. Hij toont er tussen de fascinerende archeologische Romeinse vondsten installaties met ‘objets trouvés', die hij sinds 1997 verzamelt en rangschikt. Stolles werk vestigt onze aandacht op zijn respect voor het ‘nutteloze' in een gemechaniseerde wereld aan de hand van een interne logica, een code. Ben Dierickx maakt gebruikt van verborgen sensoren en camera's die digitale informatie doorsturen naar een container naast het PAM, waar de positie van de toeschouwer ten aanzien van het beeld in vraag wordt gesteld met foto - en videomateriaal.

Vanuit het PAM-Velzeke wandelt men tot aan de Waterkersgrachten in Roborst. Sarah&Charles experimenteren er achter de schermen van hun werk met verschillende technologieën als bindmiddel. Ze integreren elementen die de toeschouwer betrekken in het kunstwerk en hem op verschillende manieren doen interfereren met een realistisch uitziende, filmische decorsetting.

Het kunsttraject zet zich verder doorheen de prachtig glooiende Vlaamse Ardennen naar een vervallen industriële steenbakkerij. Angelo Vermeulen toont er een selectie van internetgames en hun ‘break outs', die in het computerspel op zoek gaan naar de begrenzingen of ‘le néant' van de virtuele wereld.

Op weg naar de vierde locatie staan de kunstwerken van Gert Aertsen als in het landschap gekaderd. Gert toont twee zelfgebouwde windmolens die met elkaar draadloos in verbinding staan. Zij capteren genoeg windenergie om draadloos ‘door de lucht' informatie naar elkaar toe te sturen. Een aan de windmolens gehechte digitale camera obscura toont de onderling uitgewisselde camerabeelden.

Aangekomen in de Margarethakapel te Wijlegem worden de bezoekers gescand door de COASTOMIZE! syntheseruimte. Elke toeschouwer krijgt via een meebewegende individuele horizon/zon zijn gescande verplaatsingen te zien doorheen een projectie op ‘un grand verre miroité'. Dominique Leroy genereert op dezelfde locatie de geluidsomgeving. De geluidsinstallatie wordt gestuurd door een ‘BOT' of biotoopobservatorium, een internationaal internetnetwerk in dit geval, dat in real time geluiden uitzendt vanuit een geluidslaboratorium in Frankrijk. De bezoeker kan simultaan de spiegelzeppelin-camera van Ben Dierckx eigenhandig besturen en hierdoor bijkomende perspectieven in de ruimte ervaren.

De kunstwandeling eindigt in de ijzerkotmolen van Sint-Maria-Latem, waar Kris Vleeschouwer een interactieve, geabstraheerde, klinische paardenmolensculptuur draaiende houdt door sensoren te koppelen aan de wentelingen van de watermolen en de aanwezigheid van de toeschouwers.

COASTOMIZE! and other MIXED REALITIES was voor mij een zoektocht naar een tentoonstelling op maat, waarvan hopelijk wordt onthouden dat we niet alle codes moeten begrijpen om ons vrij te voelen om mee te spelen.

Met dank aan het Herman De Croo Centrum, de kunstenaars, de medewerkers, partners en sponsors die het mee mogelijk hebben gemaakt om deze tentoonstelling vorm te geven.